เปิดตำนาน “โบนัสญี่ปุ่น”: ทำไมต้องจ่ายปีละ 2 ครั้ง? จากค่าเสื้อผ้าสู่เงินก้อนโต

ในช่วงนี้มีกระแสที่บริษัทยักษ์ใหญ่ในญี่ปุ่นอย่าง Sony เริ่มปรับโครงสร้าง “ยกเลิกโบนัสแล้วนำไปรวมเป็นเงินเดือน” กำลังเป็นประเด็นร้อน หลายคนอาจสงสัยว่า ” แล้วทำไมแต่เดิมญี่ปุ่นถึงต้องมีระบบโบนัสที่เข้มแข็งขนาดนั้น? และทำไมต้องจ่าย 2 รอบ (ฤดูร้อน-ฤดูหนาว) ด้วย?” วันนี้เราจะพาย้อนเวลากลับไปดูต้นกำเนิดของโบนัส ที่ไม่ได้เริ่มจากตัวเลขทางบัญชี แต่เริ่มจาก “น้ำใจ” และ “การเดิมพันทางธุรกิจ”

1. จุดเริ่มต้นจากยุคเอโดะ: “เสื้อผ้าใหม่” เพื่อให้กลับบ้านได้อย่างภูมิใจ

เชื่อหรือไม่ว่า “โบนัส” ในยุคแรกเริ่ม ไม่ได้มาในรูปของเงินสด ย้อนกลับไปในสมัยเอโดะ (ยุคซามูไร) ระบบการทำงานในร้านค้าจะเป็นแบบ “เด็กฝึกงานอาศัยอยู่ประจำที่ทำงาน” (Detchi) ซึ่งนายจ้างจะดูแลข้าวปลาอาหารให้ แต่ไม่มีเงินเดือน เด็กๆ เหล่านี้จะได้หยุดงานกลับไปเยี่ยม พ่อแม่ที่บ้านเกิดต่างจังหวัดเพียงปีละ 2 ครั้งเท่านั้น คือช่วง “เทศกาลโอบ้ง” (กลางปี/ฤดูร้อน) และ “ช่วงปีใหม่” (ปลายปี/ฤดูหนาว)

ด้วยความเป็นห่วงของนายจ้างไม่อยากให้ลูกน้องกลับบ้านไปในสภาพที่มอมแมม จึงมอบ “เสื้อผ้าชุดใหม่” ให้เป็นของขวัญติดมือกลับบ้าน
ซึ่งสิ่งนี้เรียกว่า “โอชิคิเสะ” (Oshikise)

ศึกษาเกี่ยวกับเทศกาลโอบ้งเพิ่มเติมได้ที่ Matcha

2. โบนัสบริษัท “ก้อนแรก” ในประวัติศาสตร์: เกิดจากการ “ทำสงคราม”

ถ้าถามว่าโบนัสในรูปแบบ “เงินรางวัลจากผลประกอบการ” แบบปัจจุบันเกิดขึ้นเมื่อไหร่ คำตอบคือในสมัยเมจิ ราวปี 1876 และผู้ริเริ่มคือ “Mitsubishi”

เรื่องราวมีที่มาดังนี้ เมื่อบริษัทเดินเรือสัญชาติญี่ปุ่นอย่าง Mitsubishi ต้องเผชิญหน้ากับการแข่งขันดุเดือดจากบริษัทยักษ์ใหญ่ของอังกฤษ ที่เข้ามาตัดราคาแย่งลูกค้า สถานการณ์ในตอนนั้นตึงเครียดถึงขั้นอาจทำให้บริษัทอยู่ในขั้นวิกฤต ผู้บริหารจึงปลุกใจพนักงานทุกคนตั้งแต่กัปตันเรือจนถึงลูกเรือไว้ว่า “ถ้าพวกเราร่วมแรงร่วมใจกันเอาชนะศึกครั้งนี้ได้ จะมีรางวัลให้อย่างงาม!”

ผลปรากฏว่าพนักงานทุกคนพยายามสู้เต็มที่ ลดต้นทุน ทำงานหนัก จนบริษัทสามารถเอาชนะคู่แข่งและทำกำไรได้มหาศาล ตามที่สัญญา Mitsubishi ไว้ จึงแจกเงินก้อนโตให้พนักงานทุกคน และนั่นคือ โบนัส ครั้งแรกที่ถูกบันทึกไว้ในประวัติศาสตร์ญี่ปุ่น

ขอบคุณข้อมูลจาก Mitsubishi

3. กลยุทธ์ เครื่องมือเพิ่มแรงจูงใจของบริษัทก่อสร้าง

อีกวงการที่มีบทบาทในการสร้างวัฒนธรรมโบนัสคือ “วงการก่อสร้าง”  ในสมัยก่อนที่ไม่มีโทรศัพท์ ไม่มีอินเทอร์เน็ต การที่บริษัทแม่จะส่งหัวหน้างาน (Site Manager) ไปคุมงานก่อสร้างทางรถไฟ ซึ่งสถานที่ก่อสร้างตั้งอยู่ในป่าเขาอันห่างไกล เป็นเรื่องที่เสี่ยงมาก เพราะเป็นเรื่องยากที่จะควบคุมประสิทธิภาพการทำงาน ไม่รู้ว่าหัวหน้างานจะอู้งานหรือโกงหรือเปล่า งานจะบรรลุตามที่ตั้งเป้าหมายได้หรือไม่  ดังนั้นบริษัทจึงใช้ “โบนัส” เป็นเครื่องมือจูงใจ โดยใช้ระบบที่เรียกว่า “แบ่งส่วนกำไรเมื่อจบงาน” คือบอกหัวหน้างานไปว่า “ถ้าสามารถคุมงานสร้างเสร็จออกมาตามที่กำหนด จะมีส่วนแบ่งไปก้อนใหญ่ให้” วิธีนี้ทำให้หัวหน้างานทำงานเต็มที่ เพราะยิ่งงานเสร็จไว ยิ่งมีกำไรเหลือ ก็ยิ่งได้ส่วนแบ่งมากขึ้น มีบันทึกว่าหัวหน้างานบางคนได้โบนัสทีเดียวถึง 800 เยน (ซึ่งในสมัยเมจิ เงินจำนวนนี้ถือว่ามหาศาลมากทีเดียว)

4. สู่ยุคปัจจุบัน: เมื่อโบนัสกลายเป็น “ค่าครองชีพ” ที่ขาดไม่ได้

จาก “น้ำใจนายจ้าง” และ “รางวัลแห่งชัยชนะ” โบนัสญี่ปุ่นเริ่มเปลี่ยนรูปแบบอีกครั้งหลัง สงครามโลกครั้งที่ 2  ในยุคนั้นญี่ปุ่นข้าวยากหมากแพง เงินเฟ้อพุ่งสูงขึ้น สถานการณ์ยากลำบาก เงินเดือนปกติไม่สามารถใช้จ่ายในชีวิตประจำวันได้อย่างเพียงพออีกต่อไปแล้ว สหภาพแรงงานจึงเรียกร้องให้บริษัทต้องจ่ายเงินก้อนช่วยเหลือ โดยอ้างอิงวิถีชีวิตดั้งเดิม ฤดูหนาวต้องใช้เงินเยอะ ต้องซื้อถ่านหินหรือฟืนมาเติมความอบอุ่น และตุนอาหารสำหรับปีใหม่  ส่วนใน ฤดูร้อน ต้องเตรียมของไหว้บรรพบุรุษและของใช้ช่วงเปลี่ยนฤดู โบนัสในยุคหลังสงครามจึงไม่ใช่แค่ “รางวัลสำหรับคนเก่ง” อีกต่อไป แต่กลายเป็น “เงินการันตีการดำรงชีพ” ที่พนักงานทุกคน “ต้องได้รับ” เพื่อให้อยู่รอดได้ในสังคมญี่ปุ่น

บทสรุป จะเห็นได้ว่า “โบนัส” ของญี่ปุ่น มีวิวัฒนาการมายาวนาน จาก “ค่าเสื้อผ้า” ในยุคเอโดะ ต่อด้วย “รางวัลแห่งความสำเร็จ” ในยุคเมจิ แล้วนำไปสู่ “เงินค่าครองชีพ” (ยุคหลังสงคราม) นี่จึงเป็นเหตุผลว่าทำไมการที่บริษัทยุคใหม่อย่าง Sony หรือบริษัทอื่นๆ จะประกาศ “ยกเลิกโบนัสบางส่วน” จึงเป็นเรื่องใหญ่มาก เพราะมันไม่ใช่แค่การปรับลดตัวเลข แต่มันคือการเปลี่ยนแปลงของวัฒนธรรมที่ฝังรากลึกในสังคมญี่ปุ่นมานานนับร้อยปีนั่นเอง

ขอบคุณข้อมูลจาก Kajima.co.jp

บริษัทจัดหางาน เพอร์ซันแนล คอนซัลแตนท์ฯ เราเป็นบริษัทจัดหางานญี่ปุ่นในกรุงเทพ  ให้บริการจัดหางานและสรรหาบุคลากรที่มีความสามารถทั้งชาวไทยและญี่ปุ่นมาเป็นเวลากว่า 30 ปี ท่านที่สนใจหางาน อยากทำงานบริษัทญี่ปุ่น ไทยและต่างชาติ  ลงทะเบียนสมัครงานกับเพอร์ซันแนลฯ   ฟรี!! ไม่มีค่าใช้จ่าย
ต้องการฝากประวัติ Click
สอบถามโทร 02-2608454 หรือส่งเรซูเม่ (ภาษาอังกฤษ) jobs@personnelconsultant.co.th

Contact & Follow Us