ทำไมคนญี่ปุ่นแยกโลกงานกับโลกส่วนตัวชัดเจน?

ทำงานด้วยกันมาครึ่งปี กินข้าวเที่ยงโต๊ะเดียวกันเกือบทุกวัน แต่ยังไม่รู้เลยว่าเพื่อนร่วมงานมีพี่น้องกี่คน หรือวันหยุดไปเที่ยวไหนมา

ถ้าคุณกำลังคิดเรื่อง ทำงานญี่ปุ่น เรื่องนี้เป็นหนึ่งในสิ่งที่คนไทยมักเจอแล้วงงที่สุด บางคนเข้าใจว่าเพื่อนร่วมงานไม่ชอบหน้า ทั้งที่จริงแล้วเป็นแค่วิธีรักษาระยะห่างตามแบบของสังคมเขา ต้นทางของเรื่องนี้คือแนวคิดที่เรียกว่า Honne (本音) และ Tatemae (建前) บทความนี้จะอธิบายว่ามันคืออะไร ทำไมถึงทำให้คนญี่ปุ่นแยกโลกงานกับโลกส่วนตัวได้ชัดขนาดนั้น และคนที่วางแผน หางานญี่ปุ่น ควรเตรียมตัวอย่างไร

Honne กับ Tatemae คืออะไร

สองคำนี้เป็นคู่กัน และมักถูกยกมาเป็นกุญแจสำคัญในการทำความเข้าใจวัฒนธรรมการสื่อสารของญี่ปุ่น

Honne (本音): ความรู้สึกที่แท้จริง

Honne แปลตรงตัวว่า “เสียงที่แท้จริง” หมายถึงความรู้สึกและความต้องการจริงของแต่ละคน ซึ่งโดยมากจะเก็บไว้ในพื้นที่ส่วนตัว เช่น กับครอบครัว เพื่อนสนิท หรือคนที่ไว้ใจมาก 

Tatemae (建前): หน้าฉากที่แสดงต่อสังคม

Tatemae คือท่าทีและคำพูดที่เลือกแสดงออกให้เหมาะกับสถานการณ์และบทบาทของตัวเอง เช่น พยักหน้ารับฟังในที่ประชุม ตอบว่า “อร่อยมากค่ะ” ทั้งที่ไม่ได้ชอบนัก เพราะเป้าหมายคือให้บรรยากาศราบรื่น

ข้อที่ต้องเข้าใจให้ตรงคือ Tatemae ไม่ใช่การโกหกหรือการหลอกลวง คนญี่ปุ่นส่วนใหญ่มองว่าเป็นมารยาทและความเกรงใจ คล้ายกับที่คนไทยพูดว่า “ไม่เป็นไรค่ะ” ในสถานการณ์ที่จริง ๆ แล้วเป็นไร เพียงแต่ของญี่ปุ่นถูกวางเป็นระบบและเป็นที่รู้กันในสังคมมากกว่า

ข้อมูลอ้างอิง: Wikipedia , fundforeducationabroad 

ทำไม Honne/Tatemae ถึงทำให้แยกงานกับชีวิตส่วนตัวได้ชัด

ลองนึกภาพว่าชีวิตคนญี่ปุ่นมีห้องอยู่หลายห้อง ห้องที่ทำงานมีกติกาแบบหนึ่ง ห้องกับเพื่อนสนิทมีกติกาอีกแบบ ห้องครอบครัวก็อีกแบบ คนทำงานญี่ปุ่นไม่ได้พาตัวตนทั้งหมดเข้าไปทุกห้อง

มีแนวคิดที่นักวิชาการและนักเขียนด้านวัฒนธรรมมักใช้อธิบายเรื่องนี้อยู่ 3 ข้อ

1. Uchi (内) และ Soto (外): วงในกับวงนอก คนญี่ปุ่นแบ่งผู้คนรอบตัวเป็น “คนใน” เช่น ครอบครัว เพื่อนสนิท กับ “คนนอก” ซึ่งรวมถึงเพื่อนร่วมงานส่วนใหญ่ด้วย แม้จะเจอหน้ากันทุกวัน ที่ทำงานจึงยังนับเป็นพื้นที่ของ Tatemae เป็นหลัก ส่วน Honne เก็บไว้ให้วงในจริง ๆ
2. Wa (和): ความกลมเกลียว สังคมญี่ปุ่นให้คุณค่ากับการอยู่ร่วมกันอย่างราบรื่น การพูดตรง ๆ ในจังหวะที่ทำให้ใครเสียหน้าจึงถือเป็นเรื่องที่ควรเลี่ยง การไม่เอาเรื่องส่วนตัวมาปนกับงาน ก็ช่วยลดโอกาสเกิดความอึดอัดและความขัดแย้งได้ด้วย
3. Enryo (遠慮): การเกรงใจและรักษาระยะ การไม่ถามเรื่องส่วนตัวมากเกินไป ไม่ก้าวก่ายเรื่องของคนอื่น ถูกมองเป็นการให้เกียรติ ไม่ใช่ความเย็นชา

ทั้งหมดนี้เป็นกรอบความเข้าใจกว้าง ๆ ไม่ใช่กฎตายตัว แต่ละบริษัท แต่ละอุตสาหกรรม และแต่ละรุ่นอายุมีความต่างกันพอสมควร สตาร์ทอัพในโตเกียวกับโรงงานในต่างจังหวัดอาจให้ความรู้สึกคนละโลก

ข้อมูลอ้างอิง: TOFUGU , Wikipedia , Medium 

ภาพจริงในที่ทำงาน: สิ่งที่คนไทยมักเจอ

เมื่อเอาแนวคิดมาวางกับชีวิตประจำวัน จะเห็นสถานการณ์เหล่านี้บ่อย

เรียกกันด้วยนามสกุล และคุยเรื่องส่วนตัวแบบพอดี ๆ

ส่วนใหญ่จะเรียกกันว่า “นามสกุล + san” บทสนทนาเรื่องส่วนตัวมักวนอยู่ที่ระดับปลอดภัย เช่น สภาพอากาศ อาหาร หรือรายการที่กำลังฮิต ส่วนเรื่องสถานะความสัมพันธ์ เงินเดือน หรือครอบครัวลึก ๆ มักไม่ถูกหยิบมาคุยเอง ถ้าคุณเป็นคนไทยที่ชินกับการถามว่า “กินข้าวหรือยัง แฟนมีไหม” 

การประชุม: พูดสั้น ๆ แต่เรื่องจริงอยู่ก่อนหน้านั้น

หลายบริษัทมีวัฒนธรรม Nemawashi (根回し) คือการคุยล่วงหน้าแบบเป็นการส่วนตัวก่อนวันประชุม เพื่อหยั่งเสียงและปรับความเห็นให้ลงตัว พอถึงวันประชุมจริงจึงเหมือนเป็นพิธีรับรองสิ่งที่ตกลงกันไว้แล้ว ถ้าคุณมาตั้งคำถามหนัก ๆ กลางห้อง อาจถูกมองว่าไม่ได้เตรียมตัวหรือไม่เข้าใจจังหวะ

การปฏิเสธที่ไม่ได้พูดว่า “ไม่”

ประโยคอย่าง “ちょっと難しいですね” (ค่อนข้างยากนะ) หรือ “検討します” (จะลองพิจารณาดู) ในหลายบริบทแปลว่า “ไม่” ได้เลย การฟังให้ออกว่าอีกฝ่ายส่งสัญญาณอะไรอยู่ เป็นทักษะที่คนญี่ปุ่นเรียกว่า 空気を読む (อ่านบรรยากาศ)

Nomikai (飲み会): พื้นที่ผ่อนคลายของ Honne

งานเลี้ยงหลังเลิกงานเป็นพื้นที่ที่กฎเข้มงวดหย่อนลง บางคนเปิดใจ พูดตรงขึ้น หรือเล่าเรื่องส่วนตัวมากขึ้น มีคำเรียกบรรยากาศนี้ว่า 無礼講 (bureikō) แปลคร่าว ๆ ว่าไม่ต้องถือพิธี แต่ต้องระวังด้วยว่าบรรยากาศนั้นไม่ได้ยกเลิกลำดับอาวุโสไปทั้งหมด และคนรุ่นใหม่จำนวนไม่น้อยก็เลือกไม่เข้าร่วมเท่าอดีต การปฏิเสธอย่างสุภาพสามารถทำได้ ไม่ใช่เรื่องผิดมารยาท

โลกเสมือนก็แยกกัน

เครื่องมือสื่อสารเรื่องงานกับเรื่องส่วนตัวมักแยกกันชัด เช่น แชตเรื่องงานใช้ช่องทางของบริษัท ส่วน LINE ส่วนตัวถือเป็นพื้นที่ของคนสนิท ถ้ามีเพื่อนร่วมงานชวนแลก LINE ส่วนตัว นั่นอาจเป็นสัญญาณว่าเขาเริ่มเปิดใจให้ระดับหนึ่งแล้ว

ข้อดีและข้อเสียของการแยกโลกแบบนี้

ข้อดีที่หลายคนเจอ

• เรื่องส่วนตัวไม่ถูกนำไปซุบซิบหรือประเมินผลงาน
• เลิกงานแล้วเวลาเป็นของตัวเอง ไม่ต้องตอบรับสังคมในที่ทำงานตลอด
• ลดการเมืองในออฟฟิศที่เกิดจากความสนิทเกินพอดี

ข้อเสียที่หลายคนเจอ

• รู้สึกว่ากว่าจะสนิทต้องใช้เวลานาน บางคนรู้สึกโดดเดี่ยวในช่วงแรก
• อ่านใจยาก ไม่รู้ว่าอีกฝ่ายคิดอะไรอยู่จริง ๆ
• ความเห็นที่ไม่ตรงกันอาจถูกกลบไว้จนปัญหาโผล่มาตอนหลัง

ทั้งสองด้านเป็นเรื่องจริงและขึ้นกับบุคลิกของแต่ละคนว่าจะรู้สึกอย่างไร

วิธีปรับตัวสำหรับคนที่อยากทำงานญี่ปุ่น

1. อย่าตีความระยะห่างเป็นการไม่ชอบ ช่วงแรกให้ถือว่าเป็นค่าเริ่มต้นของสังคมเขา
2. ฝึกฟังสิ่งที่ไม่ได้พูด สังเกตน้ำเสียง ประโยคอ้อม และท่าทีประกอบ
3. ใช้คำถามปลายปิดเมื่อต้องการคำตอบชัด เช่น “ทำทันวันศุกร์ได้ไหม” แทนที่จะถามกว้าง ๆ ว่า “เป็นยังไงบ้าง”
4. เก็บเรื่องส่วนตัวเล่าทีละนิด เล่าก่อนเล็กน้อยในหัวข้อปลอดภัย แล้วให้อีกฝ่ายตามมาเอง
5. แจ้งปัญหาเร็วและตรงประเด็น วัฒนธรรมรายงาน-ติดต่อ-ปรึกษา (報連相) เป็นช่องทางหลักที่ใช้เปิด Honne ในเรื่องงานได้อย่างสุภาพ
6. เรียนภาษาญี่ปุ่นให้ถึงระดับใช้สื่อสารจริง เพราะ Tatemae จำนวนมากฝังอยู่ในระดับความสุภาพของภาษา ไม่ใช่แค่คำศัพท์

ใช้ชีวิตญี่ปุ่นนอกเวลางาน: หาวงในของตัวเอง

ถ้าที่ทำงานคือพื้นที่ของ Tatemae คุณก็ยังต้องมีพื้นที่ของ Honne ที่อื่น คนไทยที่ใช้ชีวิตญี่ปุ่นได้สบายมักสร้างวงในไว้ 2-3 ที่ เช่น ชุมชนคนไทยในเมืองที่อยู่ กลุ่มงานอดิเรกอย่างวิ่ง ปั่นจักรยาน หรือคลาสภาษา และเพื่อนที่เจอจากนอกที่ทำงาน การมีที่ปล่อยของได้ ช่วยให้การรักษา Tatemae ตอนทำงานไม่หนักเกินไป

คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

A: Honne/Tatemae เหมือนการหลอกลวงกันหรือเปล่า
B: ไม่ใช่ ส่วนใหญ่เป็นที่เข้าใจร่วมกันในสังคม ทั้งสองฝ่ายรู้กติกาอยู่แล้ว เป้าหมายคือรักษาความสัมพันธ์และบรรยากาศ ไม่ใช่เพื่อเอาเปรียบ

A: ที่ทำงานญี่ปุ่นทุกแห่งแยกงานกับชีวิตส่วนตัวเหมือนกันหมดไหม
B: ไม่เหมือนกัน บริษัทต่างชาติ สตาร์ทอัพ และธุรกิจที่เน้นบริการอาจเปิดกว้างกว่า ขณะที่องค์กรขนาดใหญ่แบบดั้งเดิมมักเป็นทางการกว่า ควรสังเกตบรรยากาศจริงตั้งแต่ตอนสัมภาษณ์

A: ถ้าเพื่อนร่วมงานไม่ชวนคุยเรื่องส่วนตัวเลย แปลว่าเขาไม่ชอบเราหรือเปล่า
B: โดยทั่วไปไม่ใช่ เป็นเรื่องของระยะห่างที่ถือว่าสุภาพ ถ้าอยากให้สนิทขึ้น ให้เริ่มจากการช่วยงานกันดี ๆ และชวนคุยหัวข้อเบา ๆ ก่อน

A: คนไทยควรปฏิเสธคำชวน Nomikai ได้ไหม
B: ได้ การปฏิเสธอย่างสุภาพพร้อมเหตุผลสั้น ๆ เป็นเรื่องปกติ แต่ลองไปเป็นบางครั้งก็ช่วยสร้างความคุ้นเคยได้ดี ไม่ต้องดื่มแอลกอฮอล์ก็ได้ถ้าไม่สะดวก

A: ควรศึกษาเรื่องวัฒนธรรมนี้ตอนไหนก่อนไปทำงานญี่ปุ่น
B: เริ่มได้ตั้งแต่ช่วงเตรียมตัวสมัครงาน เพราะคำถามสัมภาษณ์และการเขียนอีเมลหลายอย่างอิงมารยาทแบบนี้อยู่แล้ว

About us

บริษัทจัดหางาน ไทย นิปปอน เฟลโลซิป จำกัด (THAI NIPPON FELLOWSHIP RECRUITMENT) คือผู้เชี่ยวชาญด้านการจัดหางานและสรรหาบุคลากรไทยไปทำงานที่ประเทศญี่ปุ่น รองรับวีซ่าทำงานด้านวิศวกรรม มนุษยศาสตร์ และงานระหว่างประเทศ (技術・人文知識・国際業務ビザ) ในสายงานวิศวกรรม มนุษยศาสตร์ และงานระหว่างประเทศ ครอบคลุมทุกระดับทักษะภาษาญี่ปุ่น (N1-N3) สำหรับผู้ที่สนใจหางานที่ญี่ปุ่นและต้องการไปทำงานที่ญี่ปุ่นกับองค์กรชั้นนำอย่างถูกต้องตามกฎหมาย สามารถลงทะเบียนสมัครงานกับเราได้
ฟรี! ไม่มีค่าใช้จ่าย

ไทย นิปปอน ทีม พร้อมให้คำปรึกษาตั้งแต่ขั้นตอนสมัครงาน จนถึงบินไปทำงานญี่ปุ่นจริง ฟรี!
👇🏻กดติดตามเพื่อติดตามข่าวสารและอัพเดตงานญี่ปุ่นก่อนใคร!